Ο ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ
Μια επιλογή κειμένων και μια ημερίδα
για τον Κώστα Παπαϊωάννου

«Οι δογματικές αυταπάτες, οι έτοιμες ιδέες, τα “συνθήματα” και οι κάθε λογής παρωπίδες που σερβίρουν στις εξαθλιωμένες μάζες τα σημερινά κράτη, με τον τερατώδη υλικό και πνευματικό μηχανισμό τους, δεν έχουν καμιά, έστω και εξωτερική, ομοιότητα με τους κλασσικούς μύθους. [...] Ο σημερινός μύθος στηρίζεται βασικά στην εγκατάλειψη της στοιχειώδους ουμανιστικής αρχής, ότι η “απελευθέρωση του ανθρώπου είναι έργο αυτού του ίδιου του ανθρώπου”»: σελ. 128-9

Με την πρόσφατη έκδοση του τόμου: Από τον αρχαιοελληνικό στον ευρωπαϊκό ουμανισμό, που αποτελεί μια επιλογή κειμένων του πολιτικού φιλοσόφου Κώστα Στρ. Παπαϊωάννου, ξεκίνησε η σειρά: «Ιδέες και Πρόσωπα» στις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Όπως σημειώνει ο Πρύτανης κύριος Βασίλειος Κ. Μπένος στο «Αντί Προλόγου» σημείωμά του, η σειρά αυτή αποσκοπεί στο να «τιμήσει» την προσφορά μιας σειράς σπουδαίων «Διανοητών και Διδασκάλων» οι οποίοι θήτευσαν στο πειραϊκό Πανεπιστήμιο, έχοντας ταυτόχρονα μια αξιομνημόνευτη προσφορά στην ελληνική και διεθνή Ιστορία των ιδεών. Η εκκίνηση για την εν λόγω σειρά δόθηκε με τη δημοσίευση ορισμένων από τα πρώτα έργα του Παπαϊωάννου, που χρημάτισε Καθηγητής στην τότε «Βιομηχανική Σχολή» -μάλιστα ήταν γιος του πρώτου Πρύτανη της Σχολής (1958-1960) Στράτου Παπαϊωάννου-, δημοσιεύοντας μέχρι το 1960 και ενώ βρισκόταν στο Παρίσι την πλειοψηφία των ελληνόγλωσσων έργων του στην Επετηρίδα της Σχολής: Σπουδαί (πολλά εκ των οποίων κυκλοφόρησαν κατόπιν στις οικείες εκδόσεις του «Κέντρου Κοινωνικών Σπουδών της Α.Σ.Β.Σ.»). Στον τόμο περιλαμβάνονται τα κείμενα: Ο άνθρωπος και ο ίσκιος του, Κόσμος και Ιστορία –τα οποία έχουν επίσης επανεκδοθεί από τις «Εναλλακτικές Εκδόσεις»- καθώς και τα ουδέποτε ανατυπωμένα: Σωκράτης, Πλάτων ο ειδώς και Το πρόβλημα του ουμανισμού στον ΧΧ αιώνα. Ως προς το περιεχόμενο τώρα, η μελέτη του Παπαϊωάννου κινείται στο μεταίχμιο των αναζητήσεών του σχετικά με το περιεχόμενο του κλασικού ανθρωπισμού και τα προβλήματα της μαρξικής ή μαρξιστικής θεωρίας. Καθώς ο συγγραφέας γράφει στη μητρική του γλώσσα (με το πρώτο δείγμα να χρονολογείται όταν ήταν μόλις 17 ετών!), μπορούμε να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της φιλοσοφικής γλώσσας και σκέψης του από τις αρχαιοελληνικές της επιρροές ώς την ερμηνεία του σύγχρονου –συνάμα και μαρξιστικού- ανθρωπισμού, σε ένα σύνολο το οποίο νοηματικά δικαιώνει την επιλογή και σύνθεση της πρόσφατης επανέκδοσης. Ο Παπαϊωάννου στα νεανικά του αυτά κείμενα εκθέτει ένα μωσαϊκό ιδεών που προσανατολίζονται στην εκ νέου κατανόηση του περιεχομένου του «ουμανισμού», υπό το φως του «αντιπάλου δέους» του μηδενισμού, σε μια ανάλυση που όπως αποδεικνύει η κατοπινή εξέλιξη των ιδεών του δεν εξαντλείται σε μια «σκιαμαχία» αφηρημένου ιδεαλισμού, αλλά στοχεύει σε μια επανασυγκρότηση του ανθρωπολογικού χαρακτήρα του σοσιαλισμού. Όπως ακριβώς η εγελιανή φιλοσοφία αποσκοπούσε στη «θεμελίωση μιας νέας εποχής» όπου «ο άνθρωπος και ο ίσκιος του θα ’ταν το μόνο σύμπαν» (σελ. 149), αναλόγως και στη θεωρία του Παπαϊωάννου οι νεανικές ιδέες μεταλλάσσονται μέσω της μελέτης των πηγών στη συμφιλίωση του ανθρωπισμού με «τον ίσκιο του», το μαρξισμό. Στον αναγνώστη του βιβλίου παρέχεται μια συνεκτική και ομοιογενής εικόνα της «ανθρωπιστικής» περιόδου του φιλοσόφου -ακολούθησαν, όπως υποστηρίζω στη διδακτορική μου διατριβή, η «μαρξιστική» και η «λενινιστική» περίοδος. Το τελικό αποτέλεσμα στηρίζεται επιπλέον αφενός από το «Προλογικό Σημείωμα» του επιμελητή της έκδοσης Επίκουρου Καθηγητή κυρίου Θανάση Καλαφάτη (ιστορικού κυρίως χαρακτήρα) και αφετέρου από τη «συστηματική» «Εισαγωγή» του Καθηγητή κυρίου Παναγιώτη Νούτσου (που πραγματεύεται τη σχέση του «κόσμου» της αρχαίας σκέψης με το «διάλογο Marx-Hegel» στη θεωρία του Παπαϊωάννου). Εκτός από τη γοητεία της έκφρασης και των ιδεών του έλληνα φιλοσόφου, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να προστρέξει και στην ενδεικτική «Εργογραφία» που συμπληρώνει τον τόμο, προκειμένου να εποπτεύσει τη μετέπειτα εξέλιξη της θεωρίας του. Σε γενικές γραμμές πρόκειται για μια εξαιρετικά προσεγμένη έκδοση που έρχεται να συμπληρώσει κάποια από τα ερευνητικά κενά στη μελέτη της επικαιρότητας του έργου του Παπαϊωάννου.
Επ’ ευκαιρία αυτής της σημαντικής για την Ιστορία της σύγχρονης ελληνικής φιλοσοφίας έκδοσης, το Πανεπιστήμιο Πειραιώς σε συνεργασία με τον Τομέα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων –που εδώ και χρόνια «επενδύει» ερευνητικά στη νεότερη και σύγχρονη Ελληνική Φιλοσοφία- διοργανώνουν μια Επιστημονική Ημερίδα με θέμα: Η επικαιρότητα του έργου του πολιτικού φιλοσόφου Κώστα Παπαϊωάννου. Η εκδήλωση θα διεξαχθεί την Πέμπτη 21 Οκτωβρίου στην Αίθουσα Συνεδρίων του Πανεπιστημίου Πειραιώς (Καραολή και Δημητρίου 80, Πειραιάς) με ώρα έναρξης 10:30 π.μ. και δύο κύριες συνεδρίες: α) «Ο Κώστας Παπαϊωάννου στην Ιστορία της Φιλοσοφίας» και β) «Μαρξισμός και ανθρωπισμός στο έργο του Κώστα Παπαϊωάννου». Στην πρώτη συνεδρία θα συμμετάσχουν οι πανεπιστημιακοί Θ. Καλαφάτης, Π Νούτσος, Α. Δεληγιώργη, Σ. Δημητρίου και Γ. Πρελορέντζος με προεδρεύοντα τον Ε. Παπαδημητρίου. Στις 14:30 θα ξεκινήσει η δεύτερη συνεδρία με τους πανεπιστημιακούς Κ. Ψυχοπαίδη, Ν.Τζ. Σέργη και το δοκιμιογράφο Φ. Τερζάκη (προεδρεύοντος του Θ. Καλαφάτη). Τέλος, στις 16:20 προβλέπεται να αρχίσει η «στρογγυλή τράπεζα» με θέμα: «Τα σύγχρονα ρεύματα πολιτικής φιλοσοφίας και η επικαιρότητα του έργου του Κώστα Παπαϊωάννου» (με συντονιστή τον Π. Νούτσο) στην οποία θα παρευρεθούν οι Α. Μπαλτάς, Ε. Παπαδημητρίου, Γ. Φαράκλας και Κ. Ψυχοπαίδης. Μολονότι πυκνό το πρόγραμμα, αναμένεται με ενδιαφέρον το αποτέλεσμα αυτής της Ημερίδας, δεδομένου ότι ένα οικονομικό Πανεπιστήμιο αποδίδει «φόρο τιμής και αντιδώρημα της πνευματικής προσφοράς» σε έναν φιλόσοφο, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο επιμελητής στο «Προλογικό Σημείωμα». Ταυτόχρονα και για πρώτη φορά στην Ελλάδα, οι ακαδημαϊκοί ερευνητές και δάσκαλοι της φιλοσοφίας καλούνται να αποτιμήσουν και να ανασυγκροτήσουν από κοινού το έργο ενός διανοητή που φαίνεται εν πολλοίς ακόμη και σήμερα να υφίσταται τις συνέπειες μιας άγνοιας, τον «ίσκιο» της οποίας αποτελεί ενίοτε η αγνωμοσύνη.